"nguyên tố" Trung Quốc trong hiệp nghị Geneva

Quang cảnh hội nghị geneva (ảnh tư liệu). Không có Hiệp định Geneva, sẽ không có Hiệp định Paris 1973 Ông Phan Doãn Nam khẳng định, không có Hiệp định Geneva, sẽ chẳng thể có hiệp nghị Paris 1973 và không có giải phóng miền Nam. Đúng như chủ toạ Hồ Chí Minh đã nói, rõ ràng đây là thắng lợi ngoại giao của Việt Nam. "Đó không phải là mị dân, mà hoàn toàn là sự thật" - ông Nam nói. Ông Nam nhớ lại, trong đoàn Việt Nam đi thương lượng ký kết Hiệp định Geneva có người bác ruột của mình. Đó là lần đầu tiên Việt Nam xuất quân ra ngoại giao quốc tế, từ chỗ nằm trong rừng đến lúc ra thế giới, thấy gì cũng lạ và ngơ ngác. Ngay cả cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng là một nhà ngoại giao giỏi, nhưng cũng là lần trước tiên ra quốc tế. Phái đoàn Việt Nam Dân chủ cộng hòa do Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Văn Đồng làm trưởng đoàn, phái bộ Quốc gia Việt Nam do ông Nguyễn Quốc Định làm đoàn trưởng, sau được thay thế bởi Nguyễn Trung Vinh rồi Trần Văn Đỗ. Việt Nam đối chọi với 6 đoàn thương lượng hùng hậu của Anh do Ngoại trưởng Anthony Eden làm trưởng đoàn, Mỹ do Thứ trưởng Ngoại giao Bedell Smith dẫn đầu, Liên Xô do Ngoại trưởng Viacheslav Molotov làm trưởng đoàn, Trung Quốc do Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại giao Chu Ân Lai dẫn đầu, Pháp do Ngoại trưởng Georges Bidault, tuổi sau là Pierre Mendès France - Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng - làm trưởng đoàn. Đoàn hoàng tộc Lào do Ngoại trưởng Phui Sananikone làm trưởng đoàn, đoàn hoàng tộc Campuchia do Ngoại trưởng Nhiek Tieu Long, sau đó Ngoại trưởng Tep Phan dẫn đầu. Ông Nam cho biết, lúc bấy giờ trong Bộ Ngoại giao cũng có nhiều quan điểm cho rằng ta nên đấu đánh Pháp, để Pháp thua chạy, phóng thích luôn miền Nam. Nhưng sau này trung ương nhận định rõ, đó là tư tưởng nôn nóng, chủ quan. Vào thời khắc bối cảnh lúc đó, các nước lớn muốn hòa hoãn, bản thân ta thấy sau trận Điện Biên Phủ cũng phải có thời gian để bình phục, bởi đã hao phí, mỏi mệt sau trận chiến này. Ông Nam nói rằng, nghiên cứu lịch sử phải dựa vào bối cảnh, lấy kinh nghiệm giờ để áp đặt vào điều kiện lịch sử hồi đó là cách hiểu không đúng. Trong bối cảnh lâu dài, hiệp nghị Geneva là một chiến thắng của ngoại chi tiết tham khảo giao Việt Nam. Không có Hiệp định Geneva sẽ không có một nửa giang sơn được phóng thích để trở thành hậu phương lớn cho cuộc chống chọi sau này. "Yếu tố" Trung Quốc Từ 26.4.1954, Hội nghị Geneva khai mạc để giải quyết các vấn đề Triều Tiên và Đông Dương, nhưng cuộc thảo luận Triều Tiên tại Geneva không đạt kết quả. Ngày 7.5.1954, Điện Biên Phủ thất thủ, phái bộ Pháp bị mất mặt tại hội nghị, cuộc họp đàm đạo về Đông Dương đích thực bắt đầu ngày 8.5.1954. Về "yếu tố Trung Quốc", Hội nghị Geneva là thời cơ quan yếu để đưa Trung Quốc thành một thần thế chính tại Châu Á. Liên Xô mời Trung Quốc tham gia, vì cho rằng không thể đàm luận các vấn đề Viễn Đông nếu không có Trung Quốc. Trong khi đó, các nước phương Tây cần Trung Quốc để giải quyết vấn đề Triều Tiên. Tuy nhiên, tham gia Hội nghị Geneva, mục tiêu cao nhất của Trung Quốc là mong muốn các bên ký kết một Hiệp định về Đông Dương để tránh mọi sự can thiệp của Mỹ. Đoàn trưởng đại biểu Trung Quốc Chu Ân Lai ra tuyên bố: "Ba nước Đông Dương sẽ không dự vào bất cứ khối liên anh quân sự nào và không một nước ngoài nào được phép thành lập cứ quân sự trên lãnh thổ của họ". Nhìn lại lịch sử, ông Phan Doãn Nam cho rằng, trên bàn thương thuyết hiệp nghị Geneva, có thể có những âm mưu thỏa hiệp của các nước lớn, họ chen ích lợi của họ vào đó, nhưng tựu trung, đấy là một bước chiến thắng của ngoại giao Việt Nam, chi tiết tham khảo dù có những điều chưa được như mong muốn. Ông Nam cho biết, trước Hội nghị Geneva, Thủ tướng Chu Ân Lai từng muốn chiến tranh Việt Nam có thể giải quyết theo Triều Tiên, tức là đình chiến và thương lượng. Nhưng ngay từ đầu, Trung Quốc đã thấy Việt Nam không dễ bị "sai bảo". Sau đó, Trung Quốc muốn Việt Nam phải phục tòng Trung Quốc, chia cắt lâu dài Việt Nam, làm cho Việt Nam phụ thuộc Trung Quốc. Ở Hội nghị Geneva, Trung Quốc bàn riêng với Pháp, mà lẽ ra ngay từ đầu Việt Nam phải làm điều đó. Sau này, Bác Hồ trả lời phỏng vấn báo chí Thụy Điển đã nói rằng, Việt Nam và Pháp có thể thương lượng, nhưng không ai để ý điều này. Ngay cả việc lấy vĩ tuyến nào làm ranh giới hai miền, chúng ta từng đưa ra các phương án vĩ tuyến 13 (khoảng tỉnh Phú Yên) hoặc vĩ tuyến 14 (khoảng Bình Định). Tuy nhiên, Trung Quốc đưa ra vĩ tuyến 16 (dưới Đà Nẵng), nhưng rốt cục vĩ tuyến 17 được quyết định làm ranh giới chia cắt tổ quốc. Ông Phan Doãn Nam cho biết, sau Thế chiến II, Liên Xô tập hợp xây dựng đất nước nên muốn Trung Quốc "gánh đỡ" Đông Dương và Triều Tiên. Trung Quốc lợi dụng điều đó để làm già. Ngay tại Hội nghị Geneva, Trung Quốc đã tiếp xúc với chính quyền miền Nam Việt Nam. Nên chi, chúng ta ở thế rất khó, ưng giới tuyến để có hòa bình. Nhưng chính điều đó cho thấy, việc đạt được Hiệp định Geneva là vấn đề chiến lược lâu dài, giành được một nửa sơn hà rồi mới xây dựng cách mạng. Ông Nam kể rằng, ông có thời kì làm cán bộ ngoại giao tại Đại sứ quán Việt Nam ở Trung Quốc, nên ông hiểu rõ nước hàng xóm phương Bắc này. Ông nhớ lại, sau khi Đại tướng Võ Nguyên Giáp sửa lại kế hoạch đánh Điện Biên Phủ theo kiểu đánh chắc, thắng chắc, Chu Ân Lai thấy Việt Nam "ghê gớm", không phải dễ sai bảo. "Mình có sự tự chủ, không phải ai bảo gì nghe nấy" - ông Nam nói. Nhà ngoại giao kỳ cựu nhận định, thắng lợi của Hiệp định Geneva là rõ ràng, dù có những điều chưa như mong muốn. Nhưng đó là những bài học để rút kinh nghiệm. Cần nhớ rằng, thắng lợi là căn bản, không có nó, không có sự phát triển sau này. Nhìn lại lịch sử phải có ý kiến lịch sử, lấy cái mới áp đặt là không được; nhưng cũng không nên bóp méo, bênh vực cho những cái chưa đúng.